Charakterystyka podatków dochodowych w polskim systemie prawnym

Anna Szewczyk, dr Piotr Zapadka

Tekst pochodzi z numeru: 11 (83) listopad 2006

W cyklu naszych artykułów z zakresu prawa podatkowego w numerze listopadowym EP postanowiliśmy przybliżyć tematykę podatków dochodowych w polskim systemie podatkowym. Podatki dochodowe mają stosunkowo krótką historię. W nauce prawa podatkowego przyjmuje się, że pierwszym podatkiem dochodowym zbliżonym do obecnych konstrukcji był podatek służący do sfinansowania wojny, wprowadzony w Anglii w 1799 r. W Polsce, po odzyskaniu niepodległości w 1918 r., już w 1920 r. wprowadzono państwowy podatek dochodowy – jako jedną z pierwszych konstrukcji podatkowych obowiązujących na całym terytorium1. W niniejszym artykule wyjaśnimy istotę konstrukcji podatków dochodowych, tj.: podmiotu, przedmiotu, stawki oraz powstania i wygaśnięcia stosunku prawnego, w podsumowaniu zaś znajdziecie informacje dotyczące podziału wpływów z podatków dochodowych do budżetu państwa oraz budżetów jednostek samorządu terytorialnego.

Wprowadzenie

Przedmiotem opodatkowania podatkiem dochodowym jest uzys­kiwanie dochodu, czyli, inaczej mówiąc, przychodu pomniejszonego o koszty jego uzyskania. Podatki dochodowe w toku swojego rozwoju wykształciły pewne cechy charakterystyczne, wspólne dla wszystkich rodzajów tych podatków, tj.:

> są to podatki bezpośrednie - ich zapłata, ze względu na konstrukcję prawno-ekonomiczną wiąże się z uszczupleniem zasobów finansowych podatnika;

> uwzględniają zasadę zdolności płatniczej zasada ta zakłada, że realizacja opodatkowania powinna prowadzić do podziału ciężarów podatkowych według indywidualnych możliwości świadczenia, opartych na uwzględnieniu wszystkich elementów zdolności świadczenia, przede wszystkim ekonomiczno-finansowych. Założeniem zasady zdolności płatniczej jest to, aby ciężary podatkowe były rozłożone relatywnie równo, uzależniając ten podział przede wszystkim od zdolności ekonomicznych poszczególnych członków społeczeństwa2;

> związane są z dochodem płynnym, który obejmuje wpływy osiągnięte przez dany podmiot w określonym czasie, pomniejszone o koszty ich uzyskania. Jednakże spotykamy się także z wiązaniem konstrukcji podatków dochodowych z tzw. dochodem wydatkowanym, np. poprzez umożliwienie odliczania od dochodu wydatków na cele budowlane;

> są to podatki rzeczywiste - ich wysokość jest uzależniona od efektywności ekonomicznej podatnika

> ich konstrukcja oparta jest na następującym mechanizmie:

W polskim systemie podatkowym rozróżniamy następujące rodzaje podatków dochodowych:

> od osób fizycznych (PITpersonal income tax) – regulowany usta­wą z 26.7.1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t. jedn.: Dz.U. z 2000 r. Nr 14, poz. 176 ze zm.; dalej jako: PDOFizU),

> od osób prawnych (CITcorporate income tax) - regulowany usta­wą z 15.2.1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t. jedn.: Dz.U. z 2000 r. Nr 54, poz. 654 ze zm.; dalej jako: PDOPrU).

Opodatkowanie działalności niektórych osób fizycznych (prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą; osiągających przychody z tytułu umowy najmu, podnajmu, dzierżawy, poddzierżawy lub innych umów o podobnym charakterze, jeżeli umowy te nie są zawierane w ramach prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej, osób duchownych) może także przybrać formę zryczałtowaną, zgodnie z ustawą z 20.11.1998 r. o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne (Dz.U. Nr 144, poz. 930 ze zm.). Opodatkowanie w formie ryczałtu należy traktować jako wyjątkową instytucję prawną, stosowaną w sytuacji, gdy ustalenie rzeczywistych kosztów uzyskania przychodu byłoby zbyt kosztowne w stosunku do ich wpływu na wysokość dochodów, lub w przypadku, gdy ustalenie podstawy opodatkowania byłoby zbyt kosztowne w stosunku do efektów opodatkowania. Ryczałt występuje w dwóch formach:
- ryczałtu od przychodów ewidencjonowanych,
- karty podatkowej.

Elementy konstrukcji prawnej podatku

1. Podmioty (podatnicy)

W ramach analizy strony podmiotowej każdego stosunku prawno-podatkowego podstawowym pytaniem, jakie musimy zadać, jest pytanie: kto jest stroną w tym stosunku.

Wyróżnimy zatem stronę czynną stosunku prawno-podatkowego – czyli podmiot uprawniony do żądania określonego zachowania, a w przypadku zobowiązań podatkowych uprawniony do żądania zapłaty podatku – którym jest organ podatkowy, a także stronę bierną (lub inaczej stronę dłużną) stosunku prawno-podatkowego, czyli taki podmiot, któremu podatkowe normy o charakterze imperatywno-atrybutywnym (czyli normy „dwustronne”) „narzucają” obowiązki w takim zakresie, w jakim „przyznają” uprawnienia podmiotom czynnym. Głównym obowiązkiem strony biernej w omawianym stosunku prawno-podatkowym będzie zatem zapłata podatku. Stroną tą jest podatnik zdefiniowany przepisami Ordynacji podatkowej. Zgodnie z art. 7 § 1 OrdPU, podatnikiem jest osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, podlegająca na mocy ustaw podatkowych obowiązkowi podatkowemu.

Warto podkreślić, że zgodnie z art. 7 § 2 OrdPU ustawy podatkowe mogą ustanawiać podatnikami także „inne podmioty” (inne niż wymienione osoby fizyczne, osoby prawne lub jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej), co w przypadku omawianych ustaw CIT i PIT będzie szczególnie widoczne na przykładach utworzonych w tych ustawach specyficznych rodzajów (typów) podatników, których nie można zakwalifikować ani do osób fizycznych, ani też do osób prawnych, ani też do jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej.

Podatnikiem w przypadku podatku PIT są osoby fizyczne, których dochód stanowi przedmiot opodatkowania omawianym podatkiem dochodowym (art. 1 PDOFizU). Ponieważ prawo podatkowe nie wypracowało odrębnej definicji osoby fizycznej, uznaje się, że do określenia podmiotowości tejże stosuje się przepisy zawarte w Kodeksie cywilnym, a w szczególności w art. 8 ust.1 KC („Każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną”). Oznacza to, że każdy człowiek – jako osoba fizyczna – może być podmiotem praw i obowiązków, w tym także w dziedzinie opodatkowania.

Bardzo istotne z punktu widzenia określenia podmiotu biernego PIT jest rozróżnienie dwóch pojęć:

  •  nieograniczonego obowiązku podatkowego;
  •  ograniczonego obowiązku podatkowego.

Nieograniczonemu obowiązkowi podatkowemu, zgodnie z art. 3 ust.1 PDOFizU, podlega całość dochodów uzyskiwanych przez osoby fizyczne, bez względu na miejsce położenia źródeł przychodów, jeśli (i to jest warunek) osoby fizyczne mają miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej3.

Jak należy rozumieć taką konstrukcję? Otóż, po pierwsze, organy podatkowe w przypadku podatku PIT zainteresowane są wszystkimi dochodami uzyskiwanymi przez osoby fizyczne. Jurysdykcja podatkowa polskich organów podatkowych, czyli (w sferze praktycznej) podstawy prawne do żądania zapłaty podatków dochodowych, rozciąga się na [...]

... 

Autoryzacja

To jest artykuł płatny, aby go przeczytać musisz się zalogować i zakupić kwotą: 6 zł

Podaj swój email i hasło aby się zalogować:
Hasło:



Dostęp przez SMS

Wykup dostęp do artykułu na 12 godzin, poprzez SMS za kwotę 6,00 zł (7,38 zł z VAT) wysyłając SMS o treści: "AP.VORTALEP6" na numer: 76068


Usługa działa w sieciach operatorów: Plus GSM, Era, Orange, Play. Własciciel serwisu: Wydawnictwo C.H. Beck. Płatności SMS obsługuje dotpay.pl.

Wszelkie uwagi i reklamacje prosimy przesyłać na adres: ep@beck.pl


Prenumerata 2014/2015

Nowy EP 12 (156) grudzień 2014

Poprzednie numery

zobacz wszystkie

Newsletter

No poll records found on this page. Please put a poll record on this page or point to a page in the field "startingpoint"