Kazusy z prawa cywilnego – zobowiązania (cz. V)

Witold Borysiak

Tekst pochodzi z numeru: 06 (99) czerwiec 2008

Prezentowany materiał (40 kazusów) stanowi ostatnią piątą część cyklu kazusów z prawa cywilnego. Lektura niniejszego opra­cowania pozwoli Wam na lepsze przygotowanie się do egzaminu z prawa zobowiązań.

Kazus 1.

Stan faktyczny:

1) X zawarł z Y 15.8.2006 r. umowę o wzniesienie na jego działce garażu, ustalając termin wykonania umowy na 10.10.2007 r. Na poczet przyszłego wynagrodzenia X przekazał Y trzy zaliczki po 5000 zł każda. Jednakże ze względu na to, że współpraca między stronami nie układała się prawidłowo, zawarły one 25.6.2007 r. umowę, w której rozwiązały umowę o wzniesienie garażu z mocą wsteczną (ex tunc). Y nie chce jednak zwrócić X zaliczek, twierdząc, że nie jest już wzbogacony, ponieważ zużył je na inne prowadzone przez siebie prace. Czy strony mogły w drodze porozumienia zawartą umowę o dzieło rozwiązać z mocą wsteczną? Jeżeli tak, to według jakich przepisów winien nastąpić zwrot spełnionych przez nie świadczeń?

2) Czy gdyby X (jako wydzierżawiający) i Y (jako dzierżawca) byli stronami umowy dzierżawy wybudowanego już garażu, to mogliby rozwiązać taką umowę z mocą wsteczną za porozumieniem stron?

Rozwiązanie:

Ad 1) Zgodnie z zasadą swobody umów należy uznać, że strony mogą w drodze wzajemnego porozumienia rozwiązać zawartą między sobą umowę (art. 353¹ KC). Na tle rozwiązania przez strony umowy może pojawić się pytanie, jakie przepisy powinny być podstawą do zwrotu spełnionych świadczeń: (1) te, które dotyczą bezpodstawnego wzbogacenia (art. 405 i n. KC), czy (2) przepisy o zwrocie świadczeń z umów wzajemnych w przypadku odstąpienia od umowy (art. 494 KC). O skutkach rozwiązania umowy rozstrzyga przede wszystkim wola stron mogących się w tym względzie kierować przede wszystkim treścią rozwiązywanej umowy i stosunkami, jakie istniały po jej zawarciu. W tej sytuacji strony nie ustaliły jednak zasad rozliczeń. Rozwiązywana umowa należy jednak (jako umowa o dzieło – por. art. 627 KC) do umów wzajemnych. Zwrot spełnionych przez strony świadczeń winien nastąpić więc nie według przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, lecz na podstawie odpowiednio stosowanego art. 494 KC1. Zgodnie z nim strona, która odstępuje od umowy wzajemnej, obowiązana jest zwrócić drugiej stronie wszystko, co otrzymała od niej na mocy umowy. Może też żądać nie tylko zwrotu tego, co świadczyła, lecz również naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania. Do rozwiązania umowy znajdzie zastosowanie regulujący prawo zatrzymania art. 496 w zw. z art. 497 KC. Stanowisko takie odpowiada celowi rozwiązania umowy, który ma mieć skutek wsteczny (ex tunc). Rozwiązanie umowy ze skutkiem ex tunc zmierza bowiem do powrotu do stanu istniejącego w chwili zawarcia umowy. Nato­miast zastosowanie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu mogłoby wykluczyć osiągnięcie tego skutku, ze względu na prze­wi­dzianą w art. 409 KC zasadę zwrotu aktualnego wzbogacenia. W tej sytuacji X może więc żądać od Y zwrotu zaliczek w takiej wysokości, w jakiej świadczył je na rzecz Y.

Ad 2) Tak jak było to wskazywane powyżej, w ramach wyrażonej w art. 3531 KC zasady swobody umów dopuszczalne jest zawarcie umowy rozwiązującej wcześniejszą umowę obligacyjną. Swo­boda taka istnieje jednak tylko w wyznaczonych tym artykułem granicach. Jedną z granic swobody umów jest właściwość (natura) stosunku zobowiązaniowego2. Dzierżawa tworzy pomiędzy stronami stosunek trwały (ciągły). Charakteryzuje się on tym, że wydzierżawiający zobowiązuje się oddać dzierżawcy rzecz do używania i pobierania pożytków przez określony czas, a dzierżawca zobowiązuje się płacić wydzierżawiającemu przez ten okres umówiony czynsz (art. 693 § 1 KC). Dlatego też należy uznać, że właściwość umowy dzierżawy jako zobowiązania ciągłego sprzeciwia się dopuszczalności jej rozwiązania z mocą wsteczną3. Świadczeń X, polegających na udostępnieniu rzeczy do używania i pobierania pożytków, nie można bo­wiem uznać za niebyłe. Cel mającej działać z mocą wsteczną umowy rozwiązującej nie może być więc wówczas osiągnięty. Strony mogą taką umowę jedynie wypowiedzieć ex nunc ze skutkami właściwymi dla danego stosunku prawnego (por. np. art. 705 i n. KC).

Kazus 2.

Stan faktyczny:

1) X umówił się z Y w 1985 r., że ten drugi poprowadzi przez nieruchomość X magistralę cieplną. W 2005 r. X zażądał, korzystając z koniunktury na rynku, aby Y opuścił jego działkę, gdyż chce zbudować na niej magazyn konieczny do dalszego rozwoju jego firmy. Powołał się przy tym na spełnienie przesłanek klauzuli rebus sic stantibus w postaci zmiany społeczno-politycznej, jaka miała miejsce po 1989 r., wskutek której wartość i znaczenie nieruchomości na rynku znacznie wzrosły. Czy sąd przyzna mu rację?

2) Czy w tym stanie faktycznym rozstrzygnięcie byłoby inne, gdyby X taką umowę Y wypowiedział?

Rozwiązanie:

Ad 1) Artykuł 3571 KC jako przesłankę zastosowania klauzuli rebus sic stantibus ustanawia przede wszystkim wymóg istnienia nadzwyczajnej zmiany stosunków, w wyniku której spełnienie świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo groziłoby jednej ze stron rażącą stratą, czego nie można było przewidzieć przy zawarciu umowy. Zmiana ustroju gospodarczego, która nastąpiła po 1989 r., może być uznana za „nadzwyczajną zmianę stosunków” w rozumieniu art. 3571 KC4. Niemniej rozważyć należy, czy spełnione są inne przesłanki zastosowania klauzuli. Fakt istnienia samej nadzwyczajnej zmiany stosunków nie jest bowiem podstawą do powstania roszczenia z art. 3571 KC, gdyż musi ona jeszcze w określony przez ­ustawodawcę sposób oddziaływać na dane zobowiązanie. X w stanie faktycznym wyroku upatruje swoją rażącą stratę w niemożliwości przeznaczenia nieruchomości na inny cel w postaci budowy magazynu, wynikającą z korzystnej dla niego koniunktury na rynku. Sama więc zmiana systemu gospodarczego, jaka miała miejsce po 1989 r., nie spowodowała per se możliwości powołania się na klauzulę, ponieważ w związku z nią świadczenie X nie stało się nadmiernie utrudnione ani nie zaczęło grozić mu rażącą stratą. Także wzrost wartości nieruchomości objęty powinien być normalnym ryzykiem kontraktowym stron, które może być przewidziane przy zawieraniu każdej umowy i nie jest nadzwyczajnym wypadkiem w rozumieniu art. 3571 KC. W tym wypadku, mimo że strona powołuje się na nadzwyczajną zmianę stosunków, nie są spełnione przesłanki zastosowania klauzuli. Dlatego też sąd nie będzie mógł w tej sytuacji jej zastosować i będzie zmuszony oddalić powództwo X.

Ad 2) W stanie faktycznym wyroku strony łączył stosunek zobowiązaniowy ciągły, zawarty na czas nieoznaczony. Taki umowny stosunek obligacyjny może stać się z biegiem czasu dla jednej ze stron umowy nieopłacalny, a nawet wiązać się ze stratami. Dlatego też w stosunki ciągłe bezterminowe jest „wbudowany” mechanizm pozwalający na ich zakończenie za wypowiedzeniem. Przepisem stanowiącym podstawę takiego wypowiedzenia jest art. 3651 KC.

Zgodnie z nim zobowiązanie bezterminowe o charakterze ciągłym wygasa po wypowiedzeniu przez dłużnika lub wierzyciela z zachowaniem terminów umownych, ustawowych lub zwyczajowych, a w razie braku takich terminów – niezwłocznie po wypowiedzeniu. Artykuł ten wyraźnie potwierdza istnienie zasady, że można wypowiedzieć umowę ze świadczeniem ciągłym, zawartą na czas nieoznaczony (zakaz za­wie­rania umówwieczyście wiążących”).

X mógłby więc w tej sytuacji taką umowę wypowiedzieć i w przypadku braku terminów umownych, ustawowych lub zwy­czajowych wypowiedzenie byłoby skuteczne niezwłocznie po wypowiedzeniu. Sąd może jednak teoretycznie uznać, że wykonanie tego prawa przez X zostanie ocenione jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, gdyż prowadziłoby do dekompozycji instalacji cieplnej. Wypowiedzenie jako uprawnienie kształtujące podlega bowiem kontroli z punktu wi­dze­nia zgodności z art. 5 KC.

Kazus 3.

Stan faktyczny:

1) X doznał w 1990 r. ciężkiego uszkodzenia ciała w wyniku potrącenia samochodem prowadzonym przez Y. Sąd zasądził na podstawie art. 444 § 2 KC na rzecz X rentę w wysokości 500 zł za wywołaną tym faktem niepełnosprawność. W 2005 r. X żądał podwyższenia zasądzonej renty, powołując się na istotną zmianę siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania (art. 3581 § 3 KC). Czy sąd przyzna mu rację?

2) Czy gdyby renta wynikała z umowy łączącej X z zakładem ubezpieczeń, odpowiedź w tym stanie faktycznym byłaby taka sama?

Rozwiązanie:

Ad 1) Zgodnie z [...]

... 

Autoryzacja

To jest artykuł płatny, aby go przeczytać musisz się zalogować i zakupić kwotą: 9 zł

Podaj swój email i hasło aby się zalogować:
Hasło:



Dostęp przez SMS

Wykup dostęp do artykułu na 12 godzin, poprzez SMS za kwotę 9,00 zł (11,07 zł z VAT) wysyłając SMS o treści: "AP.VORTALEP9" na numer: 79068


Usługa działa w sieciach operatorów: Plus GSM, Era, Orange, Play. Własciciel serwisu: Wydawnictwo C.H. Beck. Płatności SMS obsługuje dotpay.pl.

Wszelkie uwagi i reklamacje prosimy przesyłać na adres: ep@beck.pl


Prenumerata 2014/2015

Nowy EP 6 (153) czerwiec 2014

Poprzednie numery

zobacz wszystkie

Newsletter

No poll records found on this page. Please put a poll record on this page or point to a page in the field "startingpoint"