Metoda sporządzania opinii prawnej na przykładzie sprawy cywilnej

Katarzyna Skubisz, dr Piotr Zakrzewski

Tekst pochodzi z numeru: 3 (78) marzec 06

Umiejętność sporządzania opinii prawnych powinien opanować każdy student, który zamierza wykonywać w przyszłości zawód prawnika. Jednak program studiów akademickich nie realizuje tego postulatu, na co zwraca się uwagę również w piśmiennictwie1. Celem niniejszego artykułu jest zaprezentowanie metody przygotowywania opinii prawnej w oparciu o konkretny stan faktyczny z zakresu prawa cywilnego.

O czym trzeba pamiętać?

Na wstępie zadanie prawnika polega na uporaniu się z określonym problemem prawnym. Wielką sztuką okazuje się jednak także komunikatywne przedstawienie uzyskanego rozwiązania, jak również wskazanie sposobu realizacji ewentualnych uprawnień. W trakcie pracy należy zatem nieustannie mieć na względzie, że o wartości opinii prawnej stanowi przede wszystkim jej przydatność dla klienta, który chce się dowiedzieć, czy przysługują mu konkretne uprawnienia albo czy ciążą na nim jakieś obowiązki. Przytoczoną w treści opinii prawnej argumentację klient z dużym prawdopodobieństwem wykorzysta w samodzielnych wystąpieniach przed sądami, organami administracji publicznej, a także osobami prywatnymi2.

Rozwiązywanie problemu prawnego

1. Ustalanie stanu faktycznego

Typowa sytuacja wygląda tak, że na wstępie klient przedstawia ustnie ogólny zarys sprawy. Nie inaczej było i w przypadku, który stał się podstawą przedmiotowej analizy. Od klienta udało się uzyskać poniższe informacje.

Klientem jest Maciej P. Dnia 16.10.1965 r. Franciszek R. nabył od swojego sąsiada Antoniego N. nieruchomość oznaczoną jako działka nr 439 (umowa sprzedaży sporządzona została na zwykłej kartce papieru, a nie w formie aktu notarialnego). Po kilku latach Franciszek R. zmarł i działką zajęła się rodzina P. (najpierw ojciec Jan, następnie syn Maciej). Tymczasem w grudniu 2000 r. Tymoteusz R. (wnuk Franciszka) złożył w sądzie pozew przeciwko Maciejowi P. o wydanie działki nr 439. Wkrótce jednak Tymoteusz R. wyjechał za granicę, ale po powrocie od kwietnia 2005 r. kontynuuje działania w celu odzyskania przedmiotowej działki.

Podkreślić należy, że właściwe ustalenie stanu faktycznego sprawy jest pierwszym etapem warunkującym wypracowanie odpowiedniego rozwiązania, a w konsekwencji sporządzenie dobrej opinii prawnej. Powszechnie uważa się, że jest to istotna umiejętność prawnicza3. Ustalenie stanu faktycznego analizowanej sprawy polega na wnikliwym zapoznaniu się z podanymi przez klienta wiadomościami i poszukiwaniu nowych faktów, ale równocześnie na próbie wychwycenia tych elementów, które mogą mieć istotne znaczenie z punktu widzenia przepisów prawnych znajdujących zastosowanie w analizowanym przypadku. Zatem już na tym etapie pracy powinno pojawić się wyobrażenie, jakie przepisy prawne należy zastosować w badanej sprawie. Ułatwi to i skróci proces ustalania stanu faktycznego. Nie zawsze jest to jednak możliwe, zwłaszcza w sprawach trudnych. Przydatna okazuje się nabywana z czasem intuicja prawna i doświadczenie, które pomagają rozstrzygać, jakie fakty mogą okazać się istotne z punktu widzenia hipotezy normy prawnej, a ustalenie których okaże się zbędne. Zastrzec jednak należy, że dokonany już na tym pierwszym etapie wybór właściwych dla stanu faktycznego przepisów ma charakter wstępny. Niewykluczone przecież, że ulegnie on zmianie na dalszych etapach prac. Jednak pomimo tego ryzyka nie można zapominać o konieczności podjęcia trudu poszukiwania faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy4.

W konkluzji należy stwierdzić, że pierwszy etap ustalania stanu faktycznego sprawy wymusza odwołanie się do etapu kolejnego, którym jest ustalenie stanu prawnego. Oba te etapy w pewnym stopniu wzajemnie się przeplatają - bowiem przy ustalaniu stanu prawnego konieczny może się okazać powrót do etapu wcześniejszego, by odszukać pewne nowe fakty.

Już z powyższych uwag wynika, że ustalenie stanu faktycznego nie jest zadaniem prostym. Dlatego punktem wyjścia do dalszych poszukiwań powinno być przyjęcie planu ustalania istotnych dla sprawy okoliczności. Przejawiać się to może w przygotowaniu zestawu pytań, które należy zadać klientowi. Celowe wydaje się także rozważenie, o jakie dokumenty należy poprosić klienta. Warto również ocenić, kiedy z uwagi na ciężar prowadzenia dowodu konieczne jest ustalenie, a w dalszej kolejności udowodnienie pewnych faktów, a kiedy można i należy z tego zrezygnować. Granica w dążeniu do ustalenia stanu faktycznego może wynikać także stąd, że z punktu widzenia przepisów prawnych jest on na tyle jasny, że dalsza analiza okazuje się zbędna. Uporządkowaniu zbieranych informacji może służyć sporządzenie przejrzystych i czytelnych notatek, szkic wydarzeń czy ich chronologiczne przedstawienie.

Nie wolno oczywiście bagatelizować rozmowy z klientem jako kluczowego źródła informacji. Z tego punktu widzenia ważna jest już pierwsza rozmowa, gdyż dobre jej poprowadzenie zaoszczędzi w przyszłości czasu zarówno klientowi, jak i osobie, która ma przygotować opinię. Prawnik winien kierować rozmową i zadawać konkretne pytania oraz zapisywać wszelkie uzyskane informacje. Ta kierownicza rola jest niezwykle ważna, ponieważ zdarza się, że klient wydarzenia sprzed kilku czy kilkunastu lat pomija jako w świetle swojej wiedzy nieistotne, jakkolwiek z prawnego punktu widzenia odgrywają one często doniosłą rolę. Następnie należy potwierdzać wszelkie kolejne pozycje budowanego w trakcie opowieści klienta stanu faktycznego.

Wstępna analiza przedstawionego przez klienta zagadnienia umożliwia ustalenie, które z powszechnie dostępnych źródeł dowodowych mogą przynieść dodatkowe, pożądane informacje. Obok stanowiska klienta prawnika interesują nade wszystko dokumenty urzędowe, zwłaszcza orzeczenia sądowe i decyzje administracyjne, a także dokumenty prywatne i zeznania świadków (we wskazanej kolejności). W praktyce praca powinna opierać się na kserokopiach pozostawionych po okazaniu oryginałów.

W efekcie ustalania stanu faktycznego, korzystając z licznych dokumentów (np. akt własności ziemi, umowy sprzedaży działki nr 439, orzeczenia sądów o stwierdzeniu nabycia spadku, pozwu, postanowienia o zawieszeniu postępowania) zebrano następujące wiadomości:
Antoni N. był właścicielem pasa ziemi rolnej stanowiącej działkę nr 439 o powierzchni 2,35 ha. W dniu 16.10.1965 r. Antoni N. zawarł z Franciszkiem R. nieformalną umowę sprzedaży, w której stwierdzono, że nabywa on przedmiotową działkę.
Franciszek R. zaczął uprawiać ziemię, ale 14.10.1970 r. zmarł i działką od marca 1971 r. zajął się jego sąsiad - Jan P. Jedynym spadkobiercą Franciszka R. był syn Szymon. Na podstawie umowy z 16.10.1965 r. wiosną 1973 r. wydano akt własności ziemi, w którym jako właściciel przedmiotowej nieruchomości figuruje Szymon R.
Jan P. uprawiał ziemię i płacił należne podatki aż do śmierci 28.4.1996 r. Jego jedynym spadkobiercą został syn Maciej.
Szymon R. zginął tragicznie 1.11.1998 r., a gdy Tymoteusz R. - spadkobierca Szymona - robił porządki i znalazł w domu akt własności ziemi 13.12.2000 r. złożył w sądzie pozew o wydanie działki nr 439. Wkrótce jednak, w styczniu 2001 r., Tymoteusz wyjechał do USA. Sąd zawiesił postępowanie z uwagi na nieobecność powoda, który nie zażądał rozpoznawania sprawy pod swoją nieobecność. Po powrocie z zagranicy w kwietniu 2005 r. Tymoteusz R. podjął na nowo czynności przed sądem w celu odzyskania nieruchomości.
W omawianej sprawie stan faktyczny udało się w dużej mierze ustalić na podstawie rozmowy z klientem i dostarczonych przez niego dokumentów. Dodać jedynie należy, że podczas kolejnej rozmowy z klientem udało się uzyskać kilka dokumentów. Z postanowienia Sądu Rejonowego w Lublinie z 2.2.1972 r. (II Ns 172/72) o stwierdzeniu nabycia spadku, z którego wynika, że spadkobiercą Franciszka R. został Szymon R. Z postanowienia Sądu Rejonowego w Lublinie z 17.2.2000 r. (II Ns 986/99) wynika, że spadkobiercą tego ostatniego został Tymoteusz R. Z postanowienia Sądu Rejonowego w Lublinie z 15.3.1999 r. (II Ns 657/98) wynika z kolei, że spadkobiercą Jana P. jest jego syn Maciej.

Ostatecznie prawnik winien całościowo spojrzeć na zebrany materiał i dokonać jego oceny. W świetle zebranych informacji stan faktyczny sprawy powinien przedstawiać się jako spójna i logiczna całość. Nie można jednak bezpodstawnie zakładać występowania faktów, których nie udało się poprzednio ustalić5. Jednoznaczne ustalenie stanu faktycznego gwarantuje, że na kolejnych etapach prowadzenia sprawy prawnik nie zostanie zaskoczony nowymi okolicznościami, które zburzą przyjętą strategię postępowania6.

Nie ulega wątpliwości, że późniejsza analiza sprawy powinna się rozpocząć od wnikliwego przeczytania wiadomości zebranych w ramy stanu faktycznego. Jeżeli informacje przekazywane są ustnie, konieczne jest uprzednie ich spisanie w uporządkowany sposób. Przed zakończeniem ustalania stanu faktycznego nie należy przystępować do kolejnych etapów pracy nad sprawą7.

2. Wskazanie problemu prawnego i pytań

Następnym etapem w przygotowaniu opinii prawnej jest zidentyfikowanie głównego problemu prawnego, który wynika z ustalonego stanu faktycznego. Na tenże problem z kolei składa się wiele bardziej szczegółowych pytań prawnych. Wskazanie właściwych pytań prawnych jest kolejną umiejętnością, którą należy opanować. Może to jednak być, i często jest, zadaniem niełatwym. Stąd już na tym etapie pracy może zajść potrzeba [...]

... 

Autoryzacja

Musisz być zalogowany by móc przeczytać ten artykuł.

Podaj swój email i hasło aby się zalogować:
Hasło:



Prenumerata 2014/2015

Nowy EP 12 (156) grudzień 2014

Poprzednie numery

zobacz wszystkie

Newsletter

No poll records found on this page. Please put a poll record on this page or point to a page in the field "startingpoint"