Nowa ustawa z 4.2.2011 r. Prawo prywatne międzynarodowe

Z perspektywy historycznej rozwiązania dotyczące tak zwanych stosunków z elementem zagranicznym były zawarte w dwóch aktach prawa krajowego o randze ustaw, a więc w ustawie z 2.8.1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych międzynarodowych¹ oraz w dotychczas obowiązującej ustawie z 12.11.1965 r. Prawo prywatne międzynarodowe². Na skutek różnych okoliczności, ale przede wszystkim wejścia Polski do Unii Europejskiej i przyjęcia całego dorobku prawnego UE, powstały wątpliwości dotyczące kształtu i konieczności modyfikacji przepisów tej ostatniej ustawy. Po kilkuletnich dyskusjach oraz pracach nad projektami nowej regulacji ustawa została przyjęta przez parlament i podpisana przez prezydenta³. Została ona ogłoszona 15.4.2011 r., a weszła w życie po upływie 30 dni od tego dnia, czyli 16.5.2011 r., z wyjątkiem art. 63, który wchodzi w życie z dniem 18.6.2011 r.

Ustawa nie jest jedynym źródłem polskiego prawa prywatnego międzynarodowego. Oprócz źródeł, do których się w niej wprost odwołano, istnieje cały szereg wielostronnych i dwustronnych umów między­narodowych, które mają pierwszeństwo stosowania przed przepisami ustawowymi. Rola aktów prawa wspólnotowego jest o tyle doniosła, że każda przyszła regulacja mieszcząca się w zakresie regulacji ustawowej wyłączy stosowanie przepisów ustawy w zakresie uregulowania prawem UE.

Przepisy ogólne

Oba przepisy określają zakres zastosowania ustawy. Choć określenia użyte w przepisach są inne, zakres zastosowania przepisów pozostaje niezmienny, ponieważ regulują one po pierwsze stosunki o charakterze międzynarodowym (a więc związane z więcej niż jednym państwem), po drugie stosunki osobiste i majątkowe, w końcu – po trzecie – stosunki z zakresu prawa prywatnego (a więc przede wszystkim prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego i prawa pracy). Ponieważ w świetle przepisów ustawy z 2011 r. możliwe jest rozstrzyganie spraw nieuregulowanych jej przepisami, funkcją przepisu art. 1 jest również wyznaczenie granicy możliwości stosowania ustawy, która pokrywa się w istocie z podziałem na prawo publiczne i prywatne – a więc z możliwością stosowania jej przepisów do stosunków z zakresu prawa prywatnego i wykluczenia możliwości ich stosowania do relacji z zakresu prawa publicznego.

W nowej ustawie zrezygnowano z określenia kolejności czy też priorytetu stosowania przepisów zawartych w innych źródłach prawa prywatnego międzynarodowego. Ustawa z 1965 r. odnosiła się jedynie do pierwszeństwa postanowień umów międzynarodowych wiążących Polskę przed przepisami ustawowymi, z oczywistych powodów milcząc na temat aktów prawa UE, nie odnosząc się też do relacji między rozwiązaniami zawartymi w umowach wielostronnych i dwustronnych i do kolejności ich stosowania. Rozwiązanie zawarte w nowej ustawie w razie wątpliwości odsyła do przepisów konstytucyjnych dotyczących źródeł prawa w Polsce oraz do doktryny prawa traktatowego, konstytucyjnego oraz europejskiego.

Zmiana brzmienia przepisu polega na dodaniu ust. 3, w którym odniesiono się do sytuacji, w których wyznacznikiem wskazania właściwości prawa jest posiadanie przez więcej niż jedną osobę (na przykład przez małżonków lub przysposabiających) tego samego obywatelstwa. Wówczas odchodzi się od stosowania reguł przyjętych w poprzednich ustępach, mianowicie, analizując, czy osoby te mają obywatelstwo tego samego państwa, nie bada się efektywności obywatelstwa (w przypadku cudzoziemców), nie przyjmuje się też priorytetu polskiego obywatelstwa (w stosunku do Polaków z podwójnym lub wielokrotnym obywatelstwem).

Szersze zmiany zostały wprowadzone do przepisu poświęconemu rozstrzygnięciu sytuacji odwrotnych niż mieszczące się w zakresie zastosowania art. 2. Przepis ustawy z 1965 r. wyróżnia dwie sytuacje, do których niemożliwe jest zastosowanie przewidzianego jako właściwe prawa ojczystego osoby – gdy obywatelstwa osoby nie można ustalić lub gdy osoba taka obywatelstwa nie ma. W brzmieniu nowego przepisu rozstrzygnięcie, oprócz obu sytuacji, stosowane jest również do przypadków, gdy nie można ustalić treści prawa ojczystego osoby. W obu ustawach przyjęto posiłkowe stosowanie innych praw, a więc praw ustalonych za pomocą innych kryteriów niż posiadanie określonego obywatelstwa. Zatem w świetle starej ustawy posiłkową rolę względem prawa ojczystego spełnia prawo obowiązujące w miejscu zamieszkania osoby, w świetle ustawy z 2011 r. – oprócz posiłkowości prawa domicylu (miejsca zamieszkania) osoby względem jej prawa ojczystego przyjęto również posiłkowe stosowanie prawa obowiązującego w miejscu zwykłego pobytu osoby względem prawa jej domicylu (czyli gdy brak jest możliwości posłużenia się prawem ojczystym – z którejś z trzech wyraźnie określonych przyczyn – oraz gdy nie można posiłkowo posłużyć się prawem domicylu osoby, ponieważ osoba ta nie ma miejsca zamieszkania). Rozwiązanie to ma być stosowane odpowiednio do osób mających obywatelstwo jakiegoś państwa, z którym ich więzy uległy trwałemu zerwaniu z powodu naruszeń podstawowych praw człowieka w tym państwie. Jak można wnosić z brzmienia przepisu pkt 2, stosowany ma być on do przypadków uchodźców lub azylantów – a więc osób, które prosiły o opiekę ze strony innego kraju niż państwo swego obywatelstwa (aczkolwiek interpretacja określenia „trwałe zerwanie” więzów może stać się źródłem problemów).

Z racji szerszego stosowania wyboru prawa regulacja dotycząca tej kwestii znalazła się w części ogólnej nowej ustawy. Nie odnosi się ona do kwestii swobody stron lub osoby uprawnionej do poddania swego stosunku prawnego określonemu prawu, jedynie do sposobu dokonania wyboru i jego formy, przy okazji w kwestiach oceny, czy do wyboru prawa doszło oraz czy był on ważny, odsyłając do przepisów szczegółowych.

W ustawie z 1965 r. przedmiotem regulacji było [...]