Penalizacja zjawiska stalkingu

Stalking to pojęcie pochodzące z angielskiego języka łowieckiego, oznaczające podchody, skradanie się i osaczanie zwierzyny, która ma się stać ofiarą myśliwego. Pod koniec lat 80. XX w. stalking zyskał dodatkowe negatywne znaczenie na skutek nowego zjawiska społecznego, jakim było obsesyjne podążanie fanów za gwiazdami filmowymi Hollywood, słynnymi muzykami czy dziennikarzami. Jednymi z bardziej znanych ofiar stalkingu byli John Lennon, Jodie Foster, Jill Dando, a w Polsce Agnieszka Kotlarczyk. Również wówczas, wraz z pojawieniem się często obserwowanych niebezpiecznych i agresywnych zachowań wobec znanych postaci życia publicznego, zaczęto to zjawisko penalizować. Po Stanach Zjednoczonych, w których stalking został skryminalizowany najszybciej, na poziomie zarówno prawa stanowego, jak i krajowego, problem ten stał się przedmiotem debaty w krajach europejskich. Ustawodawstwo antystalkingowe istnieje m.in. w Wielkiej Brytanii, Holandii, Republice Federalnej Niemiec, we Włoszech, Kanadzie, Australii.

Definicja stalkingu

Poszukiwanie uniwersalnej definicji stalkingu mija się z celem z uwagi na różnice w systemach prawnych państw, które zdecydowały się wprowadzić uregulowania w tym zakresie.

Zdaniem B. Hołysta stalking polega na celowym, złośliwym, wielokrotnym prześladowaniu i molestowaniu innej osoby, zagrażającym jej bezpieczeństwu¹. Krąg ofiar jest nieograniczony; może nią być były małżonek, konkubina, gwiazda filmu, sportu, estrady, znany polityk albo całkiem obca dla prześladowcy, wręcz przypadkowa osoba. Sprawca może nawiedzać ją w domu, w pracy, w różnych niespodziewanych dla niej miejscach, przysyłać niechciane prezenty, listy, dzwonić wielokrotnie w środku nocy, namawiać do aktów seksualnych, do małżeństwa, do wspólnych wycieczek i imprez, a wszelkie odmowy traktować jako sygnał, że powinien zintensyfikować swoje wysiłki. Stalker może zbierać osobiste przedmioty ofiary, jej zdjęcia, wdzierać się do mieszkania, uszkadzać przedmioty (np. samochód), grozić. Takie zachowania mogą być wstępem do przestępstw zagrażających życiu i zdrowiu osoby prześladowanej, jak zranienie, zgwałcenie czy zabójstwo².

J. Skarżyńska-Sernaglia proponuje, aby mianem stalkingu określać powtarzające się uporczywe nękanie poprzez rozmaite formy naruszenia wolności osobistej i prywatności drugiej osoby, wywołujące u prześladowanego niepokój, skrępowanie, dyskomfort fizyczny i psychiczny, szereg dolegliwości zdrowotnych, fizycznych i psychicznych, trudności w kontaktach interpersonalnych i uzasadnione obawy o własne bezpieczeństwo. Stalking stanowią: natrętne fizyczne lub wirtualne kontaktowanie się z osobą, która sobie tego kontaktu nie życzy, komunikowanie się z nią wbrew jej woli poprzez uporczywe nękanie telefonami, zadręczanie wiadomościami SMS bądź e-mail, obserwowanie, podglądanie, śledzenie, nachodzenie w miejscu zamieszkania lub w pracy, uciążliwe i niemile widziane wręczane bądź wysyłane podarunki lub kwiaty, groźby, zachowania agresywne, niszczenie mienia i rozmaite formy działania na szkodę osoby, która w tym kontekście staje się ofiarą³.

Przestępstwo stalkingu

Ustawa z 25.2.2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny⁴, która weszła w życie 6.6.2011 r., tworzy poprzez wprowadzenie do systemu prawa karnego nowego typu przestępstwa, opisanego w art. 190a KK, instrument ochrony prawnej w reakcji na negatywne zjawisko społeczne zwane stalkingiem, które nie doczekało się dotychczas na gruncie polskiego prawa karnego odrębnej regulacji.

Dotychczasowe regulacje prawne dawały ograniczoną możliwość skazania za tego rodzaju zachowania, a warunkiem uzyskania takiego rozstrzygnięcia było rozłożenie się procederu na konkretne, pojedyncze czyny wypełniające ustawowe znamiona znanych systemowi prawnemu przestępstw bądź wykroczeń.

Najczęściej zachowania będące formą stalkingu kwalifikowane były, przy spełnieniu oczywiście pozostałych, określonych w przepisach znamion dotyczących zarówno strony przedmiotowej, jak i podmiotowej czynu, jako przestępstwo: znęcania się (art. 207 § 1 KK), groźby karalnej (art. 190 § 1 KK), zmuszania (art. 191 § 1 KK), rozpowszechniania, bez zgody, wizerunku nagiej osoby lub osoby w trakcie czynności seksualnej (art. 191a § 1 KK), naruszenia miru domowego (art. 193 KK), rozpowszechniania tzw. twardej pornografii (art. 202 § 3 KK), znieważenia (art. 216 KK), naruszenia nietykalności cielesnej (art. 217 KK), naruszenia tajemnicy korespondencji (art. 267 KK), kradzieży (art. 278 § 1 KK), niszczenia lub uszkodzenia cudzej rzeczy (art. 288 KK), czy też jako wykroczenie złośliwego niepojenia człowieka (art. 107 KW), kradzieży lub przywłaszczenia cudzej rzeczy ruchomej, której wartość nie przekraczała 250 zł (art. 119 § 1 KW), samowolnego użycia cudzej rzeczy ruchomej (art. 127 § 1 KW), naruszenia porządku publicznego (art. 51 KW), kradzieży, przywłaszczenia albo niszczenia cudzej rzeczy przedstawiającej niemajątkową wartość (art. 126 § 1 KW) lub jako nieobyczajny wybryk (art. 140 KW).

Wskazane powyżej, a istniejące w polskim systemie prawnym instrumenty były jednak niewystarczające dla ochrony przed zachowaniami mieszczącymi się w ramach zjawiska stalkingu, które godzą w istotne dobra człowieka, takie jak godność, wolność, cześć. Jednocześnie różnorodność form tych nagannych zachowań nie zawsze dawała się poddać ocenie w ramach obowiązujących dotychczas regulacji prawnych.

Z tego też powodu za słuszne uznać należy wprowadzenie do systemu prawnego nowego rozwiązania w zakresie kryminalizacji zjawiska stalkingu i stworzenia nowego czynu zabronionego, opisanego w art. 190a KK, który został umieszczony przez ustawodawcę w rozdziale XXIII KK, grupującym przestępstwa przeciwko wolności.

Przepis ten [...]