Prawo do zachowku

dr Adam Doliwa

Tekst pochodzi z numeru: 04 (97) kwiecień 2008

Obowiązująca w polskim prawie swoboda testowania pociąga za sobą niebezpieczeństwo, że naruszone zostaną interesy osób najbliższych spadkodawcy, np. gdy w testamencie powołana do dziedziczenia całości majątku zostanie osoba obca. Często takie rozrządzenie jest krzywdzące dla najbliższych krew­nych spadkodawcy oraz jego małżonka, z tego też względu systemy prawne wprowadzają określone instytucje pozwalające chronić interesy tych osób.

Uwagi wstępne

Jak wiadomo, w prawie spadkowym obowiązuje zasada możliwie pełnej realizacji woli spadkodawcy, mająca związek z ogólną zasadą prawa cywilnego, tj. z zasadą autonomii woli. Przywołana zasada prawa spadkowego jest ściśle związana ze swobodą testowania, w ramach której, poprzez możność powołania do dziedziczenia spadkobierców przez samego spadkodawcę – w testamencie, zasada respektowania i możliwie pełnej realizacji jego woli jest realizowana. Swoboda testowania nie jest jednak (przynajmniej w polskim prawie spadkowym) zupełna i bezwzględna. Zasada ta doznaje ograniczenia z uwagi na potrzebę ustawowej ochrony innej społeczno-gospodarczej wartości, tzn. potrzeby ochrony interesów najbliższych członków rodziny spadkodawcy, zwanych czasem spadkobiercami koniecznymi. Ochrona rodziny spadkodawcy, realizowana głównie przez instytucję dziedziczenia ustawowego, jest także jedną z podstaw prawa spadkowego i systemu dziedziczenia. Chodzi tylko o wyważenie tych przeciwstawnych tendencji, tj. swobody testatora w zakresie powołania do spadku jakiejkolwiek osoby i ochrony interesów majątkowych bliskich spadkodawcy (rodziny). Pożądana równowaga w różnych systemach prawnych osiągana jest w różny sposób. Generalnie rzecz biorąc, stosowane są tu trzy różne rozwiązania. Pierwszym jest pełna, nieograniczona swoboda testowania, drugim jest system rezerwy, trzecim zaś prawo do zachowku.

Instytucja rezerwy, znana w prawie francuskim, to ustawowo określona stała część spadku, zwana nierozrządzalną, która zawsze przypada bliskim zmarłego, tzw. spadkobiercom koniecznym. Bliscy spadkodawcy w drodze dziedziczenia otrzymują zarezerwowaną dla nich ustawowo część spadku.

Z kolei zachowek, najogólniej rzecz ujmując, jest roszczeniem pieniężnym przysługującym bliskim spadkodawcy (zstępnym, małżonkowi i rodzicom) na wypadek pominięcia ich przez spadkodawcę w testamencie. W systemie zachowku spadkodawca ma prawo rozrządzać całym spadkiem.

Prawo do zachowku polega bowiem na tym, że uprawnione osoby, które powołane byłyby do dziedziczenia z ustawy, gdyby spadkodawca nie sporządził testamentu, mogą żądać od spadkobiercy testamentowego wypłacenia im w pieniądzu określonej części wartości należnego im z mocy ustawy udziału spadkowego. Instytucja zachowku z istoty swej jest ustawowym ograniczeniem swobody testowania, gdyż daje określoną korzyść ze spadku osobom najbliższym spadkodawcy pomimo jego odmiennej, wyrażonej w testamencie, woli.

System zachowku, który został zastosowany w polskim prawie spadkowym (zob. art. 991 i n. KC), jest metodą pośrednią między ustawową rezerwą a regułą pełnej swobody testowania. Ustawodawca polski nie wprowadził dla spadkobierców ustawowych stałej rezerwy, ale ograniczył swobodę testowania spadkodawcy przez wprowadzenie prawa do zachowku (przy możliwości wydziedziczenia, czyli pozbawienia prawa do zachowku z przyczyn wskazanych enumeratywnie w ustawie; zob. art. 1008 KC). Systemy rezerwy i zachowku mają swoje zalety i wady. Rezerwa silniej chroni interesy majątkowe najbliższych zmarłego, gdyż gwarantuje im otrzymanie części przedmiotów spadkowych. Z drugiej strony podział spadku może prowadzić do niekorzystnego rozdzielenia całości gospodarczych, np. gospodarstwa rolnego czy przedsiębiorstwa. To, co jest wadą systemu rezerwy, jest zaletą instytucji zachowku. Pozwala utrzymać całość spadku w rękach spadkobiercy testamentowego, który ma jedynie obowiązek wypłacić uprawnionym do zachowku kwotę pieniężną. Osoby uprawnione do zachowku nie mają statusu spadkobierców, stąd nie ponoszą odpowiedzialności za długi spadkowe. Inaczej niż w systemie rezerwy, gdzie spadkobiercy konieczni odpowiadają za długi spadku1.

Podmioty, którym przysługuje prawo do zachowku

Zgodnie z art. 991 § 1 KC, prawo do zachowku przysługuje zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy. Wynika z tego, że krąg podmiotów uprawnionych do zachowku jest węższy niż krąg spadkobierców ustawowych (zob. art. 931–932 KC). Nie mają bowiem prawa do zachowku rodzeństwo i zstępni rodzeństwa spadkodawcy. W myśl powołanego art. 991 § 1 KC, prawo do zachowku przysługuje uprawnionym pod warunkiem, że w danej sytuacji byliby powołani do dziedziczenia po danym spadkodawcy na mocy ustawy. Tak więc danej osobie z kręgu podmiotów generalnie uprawnionych prawo do zachowku przysługuje w konkretnej sytuacji przy uwzględnieniu podstawowych reguł dziedziczenia ustawowego. Przykładowo, prawa do zachowku nie nabywają rodzice i dalsi zstępni spadkodawcy, jeśli zmarły pozostawił małżonka i dzieci, gdyż to oni, gdyby spadkodawca nie sporządził testamentu eliminującego ich z grona spadkobierców nabywających spadek, w tej sytuacji byliby powołani do dziedziczenia z mocy ustawy (art. 991 § 1 w zw. z art. 931 § 1 KC).

Tak więc spadkobiercy ustawowi, a konkretnie zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, nabywają prawo do zachowku w takiej samej kolejności, w jakiej powołani byliby do dziedziczenia ustawowego. Prawo do zachowku przysługuje dzieciom i małżonkowi przed dalszymi zstępnymi (wnuki itd.) i rodzicami spadkodawcy.

Zgodnie z ogólnymi zasadami, gdy za niegodnego uznany został zstępny spadkodawcy, to do dziedziczenia dochodzą jego zstępni (dalsi zstępni spadkodawcy). Podobnie, gdy w umowie o zrzeczenie się dziedziczenia, zawartej przez zstępnego z przyszłym spadkodawcą, jej skutki ograniczono wyraźnie tylko do osoby zrzekającej się, to do dziedziczenia dochodzą dalsi zstępni spadkodawcy. W razie zaś wyłączenia od dziedziczenia bliższych żyjących krewnych, którzy z powodu wydziedziczenia lub zrzeczenia się dziedziczenia są traktowani tak, jakby nie dożyli otwarcia spadku, w sytuacji powyżej wskazanej, prawo do zachowku będzie przysługiwać dalszym zstępnym spadkodawcy.

W pewnych sytuacjach osobą uprawnioną do zachowku mo­że być spadkobierca powołany do dziedziczenia na mocy testamentu, jeżeli otrzymany przez niego udział spadkowy nie pokrywa należnego mu zachowku (zob. art. 991 § 2 KC)2.

Z art. 991 § 1 KC wynika, że prawo do zachowku przysługuje zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy pod warunkiem, że w danej sytuacji byliby powołani z mocy ustawy do dziedziczenia. Dlatego też nie są uprawnione [...]

... 

Autoryzacja

To jest artykuł płatny, aby go przeczytać musisz się zalogować i zakupić kwotą: 5 zł

Podaj swój email i hasło aby się zalogować:
Hasło:



Dostęp przez SMS

Wykup dostęp do artykułu na 12 godzin, poprzez SMS za kwotę 5,00 zł (6,15 zł z VAT) wysyłając SMS o treści: "AP.VORTALEP5" na numer: 75068


Usługa działa w sieciach operatorów: Plus GSM, Era, Orange, Play. Własciciel serwisu: Wydawnictwo C.H. Beck. Płatności SMS obsługuje dotpay.pl.

Wszelkie uwagi i reklamacje prosimy przesyłać na adres: ep@beck.pl


Prenumerata 2013/2014

Nowy EP 4 (151) kwiecień 2014

4 (151) kwiecień 2014

Prawo rzymskie

Diabelskie prawo

Poprzednie numery

zobacz wszystkie

Newsletter

No poll records found on this page. Please put a poll record on this page or point to a page in the field "startingpoint"