Prawo karne – repetytorium

Zadaniem repetytorium nie jest ani zastępowanie podręcznika akademickiego, ani wskazanie, co powinien umieć student, żeby móc zasadnie sądzić, że zda egzamin. Jego zadaniem jest tylko przypomnienie najważniejszych zagadnień, definicji, pojęć, przepisów. Repetytorium musi być więc zwięzłe, nie poświę­cać miejsca na przedstawianie sporów teoretycznych ani na dogłębną analizę poszczególnych instytucji. Chcemy dać studentom instrument „na ostatni wieczór”, pozwalający przypomnieć sobie zupełnie kluczowe dla przedmiotu wiadomości.

Prawo karne w systemie polskiego prawa

1. Normy konstytucyjne (Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r.) odnoszące się do prawa karnego:

Art. 39

Nikt nie może być poddany torturom ani okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu i karaniu. Zakazuje się stosowania kar cielesnych.

Art. 42

1. Odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto dopuścił się czynu zabronionego pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. Zasada ta nie stoi na przeszkodzie ukaraniu za czyn, który w czasie jego popełnienia stanowił przestępstwo w myśl prawa międzynarodowego.

2. Każdy, przeciw komu prowadzone jest postępowanie karne, ma prawo do obrony we wszystkich stadiach postępowania. Może on w szczególności wybrać obrońcę lub na zasadach określonych w ustawie korzystać z obrońcy z urzędu.

3. Każdego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu.

Art. 43

Zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości nie podlegają przedawnieniu.

Art. 44

Bieg przedawnienia w stosunku do przestępstw nieściganych z przyczyn politycznych, popełnionych przez funkcjonariuszy publicznych lub na ich zlecenie, ulega zawieszeniu do czasu ustania tych przyczyn.

2. Standardy minimalne prawa karnego określają także konwencje międzynarodowe dotyczące praw człowieka:

A. Europejska Konwencja Praw Człowieka i Podstawowych Wol­ności z 1950 r.

Art. 3

Nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu.

Art. 7

1. Nikt nie może być uznany za winnego popełnienia czynu polegającego na działaniu lub zaniechaniu działania, który według prawa wewnętrznego lub międzynarodowego nie stanowił czynu zagrożonego karą w czasie jego popełnienia. Nie będzie również wymierzona kara surowsza od tej, którą można było wymierzyć w czasie, gdy czyn zagrożony karą został popełniony.

2. Niniejszy artykuł nie stanowi przeszkody w sądzeniu i karaniu osoby winnej działania lub zaniechania, które w czasie popełnienia stanowiły czyn zagrożony karą według ogólnych zasad uznanych przez narody cywilizowane.

B. Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej

Art. 4

Zasady legalności i proporcjonalności w związku z czynami karalnymi i karami

1. Nikt nie może zostać skazany z powodu działania lub zaniechania, które w czasie ich popełnienia nie były karalne według prawa krajowego lub międzynarodowego. Nie może zostać również wymierzona mu surowsza kara aniżeli ta, która była przewidziana w czasie popełnienia. Jeżeli po popełnieniu czynu karalnego została wprowadzona ustawowa kara łagodniejsza, należy wtedy wymierzyć właśnie ją.

2. Niniejszy artykuł nie wyklucza osądzenia lub ukarania osoby z powodu działania lub zaniechania, jakie w czasie popełnienia stanowiło czyn karalny według zasad ogólnych uznawanych przez Wspólnotę Narodów.

3. Wysokość kary nie może być nieproporcjonalna do czynu.

Prawo karne a inne pokrewne dziedziny prawa

Dziedziny prawa ściśle powiązane z prawem karnym to:

1. Prawo karne procesowe (Kodeks postępowania karnego z 1997 r.),

2. Prawo karne wykonawcze (Kodeks karny wykonawczy z 1997 r.),

3. Prawo wykroczeń,

4. Prawo o postępowaniu w sprawach o wykroczenia.

Źródła prawa karnego

1. Ustawy zawierające przepisy karne (np. Kodeks spółek handlowych z 2000 r.),

2. Umowy międzynarodowe dotyczące kwestii prawa karnego.

W pewnym sensie źródłem prawa karnego są także orzeczenia sądowe (judykatura), szczególnie orzeczenia Sądu Najwyższego, które dają interpretację (wykładnię) poszczególnych przepisów. Bywa, że wykładnia Sądu Najwyższego ma charakter prawotwórczy w takim sensie, że interpretuje zwroty językowe zawarte w opisie typu przestępstwa, co w konsekwencji określa zakres zastosowania przepisu karnego.

Pojęcie prawa karnego

W węższym znaczeniu przez prawo karne rozumie się prawo karne materialne, określające czyny będące przestępstwami, zasady odpowiedzialności karnej oraz stosowane w związku z popełnieniem przestępstwa kary, środki karne i środki zabezpieczające.

W szerszym znaczeniu prawo karne obejmuje również prawo karne procesowe, określające reguły postępowania organów państwowych w procesie ścigania sprawców przestępstw oraz sposób postępowania sądów w procesie osądzenia sprawców przestępstw. Obejmuje także prawo karne wykonawcze, określające sposób wykonywania orzeczonych wyrokiem sądowym kar. Część prawa karnego wykonawczego odnosząca się do wykonania kary pozbawienia wolności, w tym praw osoby skazanej, nazywa się prawem penitencjarnym.

Funkcje prawa karnego

Wskazuje się na trzy zasadnicze funkcje prawa karnego:

1. Sprawiedliwościową, polegającą na zapewnieniu ofierze przestępstwa, ale i całemu społeczeństwu, poczucia, że sprawiedliwości stało się zadość (zaspokojenie społecznego poczucia sprawiedliwości), poprzez osądzenie i ukaranie sprawcy czynu;

2. Ochronną, czyli zapewnienie poprzez zastosowanie prawa karnego ochrony społeczeństwa przez przestępcami;

3. Gwarancyjną, sprowadzającą się do precyzyjnego określenia, co jest przestępstwem, jakie kary grożą za popełnienie określonego czynu. Te wymagania wobec ustawodawcy stanowiącego prawo karne mają przede wszystkim za zadanie zapewnienie obywatelom bezpieczeństwa przed arbitralnym postępowaniem władzy państwowej.

Fundamentalne zasady prawa karnego

1. Zasada odpowiedzialności za czyn

Podstawową przesłanką odpowiedzialności karnej jest popełnienie przez człowieka czynu, który może być działaniem lub zaniechaniem. Nie można odpowiadać karnie za sam zamiar, za myśli, poglądy, cechy osobowości, przejawy demoralizacji (chociaż to pojęcie ma zastosowanie do postępowania wobec nieletnich, umożliwiając zastosowanie wobec nich pewnych środków wychowawczych).

2. Zasada winy

Współczesne prawo karne nie przewiduje odpowiedzialności obiektywnej, związanej tylko z zaistnieniem społecznie niepożądanego skutku. Konieczną przesłanką odpowiedzialności jest wina (por. art. 1 § 3 KK), określana jako stosunek psychiczny sprawcy do czynu. Formy winy są zdefiniowane w przepisach Kodeksu karnego (art. 8 i 9 KK).

3. Zasada odpowiedzialności indywidualnej

Za przestępstwo może odpowiadać tylko człowiek (osoba fizyczna) i tylko w granicach własnej winy. Ustawa o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych mimo tytułu wskazującego na zbiorowy charakter odpowiedzialności przewiduje w istocie odpowiedzialność majątkową podmiotu zbiorowego związaną z popełnieniem przestępstwa przez osobę działającą na rzecz tego podmiotu. Artykuł 21 KK określa zasadę indywidualizacji odpowiedzialności, wskazując na okoliczności osobiste, zaś art. 55 KK – zasadę indywidualizacji kary. Pewne ślady odpowiedzialności zbiorowej kilku sprawców można znaleźć w konstrukcji niektórych przestępstw, takich jak bójka lub pobicie, z którego wyniknął ciężki uszczerbek na zdrowiu lub śmierć człowieka (art. 158 § 2 i 3 KK).

4. Zasada humanitaryzmu

Prawo karne, mimo jego z istoty represyjnego charakteru, powinien cechować humanitaryzm, ludzki stosunek do sprawcy przestępstwa. Kodeks karny odnosi tę zasadę przede wszystkim do wymiaru kary (art. 3 KK). Z pewnością znajduje ona również zastosowanie do zakazu tortur, stosowania kar hańbiących i okrutnych.

5. Zasada nullum crimen sine lege poenali anteriori

Po polsku zasada ta wyraża się słowami: [...]