Niniejszy artykuł poświęcony został omówieniu wymogów formalnych, jakim winna odpowiadać skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia (zwana dalej skargą), sposobu jej konstruowania oraz następstw jej uwzględnienia bądź odrzucenia. Elementy postępowania wywołanego skargą przedstawione zostaną natomiast jedynie w zakresie niezbędnym do prezentacji podstawowego tematu opracowania.

Geneza

Tytułem wprowadzenia zwrócić należy uwagę na genezę wpro­wadzenia do polskiej procedury cywilnej przedmiotowej skargi, pozwoli to bowiem na lepsze zrozumienie istoty skargi oraz umiejscowienie jej wśród odpowiednich instytucji prawa cywilnego.

W pierwszej kolejności należy odwołać się do art. 77 ust. 1 Konstytucji RP, który stanowi, że każdy ma prawo do wynagrodzenia szkody, jaka została mu wyrządzona w wyniku niezgodnego z prawem działania organu władzy publicznej. Ogólna norma wypływająca z cytowanego przepisu została uszczegółowiona w aktach rangi ustawowej, na gruncie prawa cywilnego są to przepisy art. 417 i n. KC. Wśród nich na uwagę zasługuje art. 417¹ § 2 KC, mówiący, że jeżeli szkoda została wyrządzona przez wydanie prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji, jej naprawienia można żądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu ich niezgodności z prawem.

Wprowadzenie nowej regulacji w zakresie odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkody wyrządzone w wyniku niezgodnego z prawem działania i zaniechania przy wykonywaniu władzy publicznej wymagało zatem uzupełnienia o przepisy procesowe regulujące „właściwe postępowanie”, o którym mowa w art. 417¹ § 2 KC. Środkiem prawnym wypełniającym tę lukę jest właśnie skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia.

Zmiany niniejsze wpłynęły również na instytucję kasacji oraz były jedną z przyczyn przekształcenia jej w nadzwyczajny środek odwoławczy, nazwany skargą kasacyjną, tak aby obie skargi były komplementarne i uzupełniające się wzajemnie, nie zaś kolidujące ze sobą¹. Na marginesie należy wskazać, że uczynienie ze skargi kasacyjnej środka kontroli prawomocnych orzeczeń pod względem ich zgodności z prawem sprawia, iż również uchylenie albo zmiana orzeczenia w tym trybie może wywoływać skutki tożsame z uwzględnieniem skargi, o ile spełnione będą pozostałe przesłanki dochodzenia odszkodowania w postaci szkody oraz związku przyczynowego². Dopełnieniem powyższego jest regulacja art. 424¹ § 3 KPC. Zgodnie z nim od orzeczeń sądu II instancji, od których wniesiono skargę kasacyjną, oraz od orzeczeń SN skarga nie przysługuje. W takich wypadkach orzeczenie SN traktuje się jak orzeczenie wydane w postępowaniu wywołanym wniesieniem skargi.

Zakres i podstawy skargi

Wprowadzenie skargi jako postępowania prejudycjalnego względem postępowania o odszkodowanie od Skarbu Państwa wpłynęło na sposób ukształtowania przesłanek i zakresu jej dopuszczalności. Skarga dopuszczalna jest zatem od:

• prawomocnego orzeczenia sądu II instancji, gdy przez jego wydanie stronie została wyrządzona szkoda, a zmiana lub uchylenie tego orzeczenia w drodze przysługujących stronie środków prawnych nie było i nie jest możliwe;
• w wyjątkowych wypadkach, gdy niezgodność z prawem wynika z naruszenia podstawowych zasad porządku prawnego lub konstytucyjnych wolności albo praw człowieka i obywatela, skarga przysługuje także od prawomocnego orzeczenia wydanego przez sąd I lub II instancji, jeżeli strony nie skorzystały z przysługujących im środków prawnych, chyba że jest możliwa zmiana lub uchylenie orzeczenia w drodze innych przysługujących stronie środków prawnych.

Przepisy art. 424¹ § 1–2 KPC ograniczały początkowo zakres orzeczeń, jakie mogą zostać objęte skargą, jedynie do „orzeczeń kończących postępowanie w sprawie”. Przepisy te w cytowanym zakresie zostały wszakże uznane przez TK za niezgodne z art. 32 ust. 1 i art. 77 ust. 1 i 2 Konstytucji RP³. Skarga możliwa jest zatem również od orzeczeń wpadkowych, niekończących postępowania w sprawie, o ile spełnione są pozostałe przesłanki do skorzystania z tego środka prawnego.

Skargę oprzeć można na zbliżonych podstawach co skargę kasacyjną, czyli opierając ją o naruszenie prawa materialnego lub przepisów postępowania, z tą różnicą, że naruszenia te powinny spowodować niezgodność orzeczenia z prawem oraz gdy przez wydanie tego orzeczenia stronie została wyrządzona szkoda. Podstawą obu skarg nie mogą być natomiast zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów.

Postępowanie wywołane skargą

Postępowanie ze skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia zbliżone jest do postępowania wywołanego skargą kasacyjną. Wynika to nie tylko z faktu, że w wypadkach nieuregulowanych przepisami dotyczącymi skargi do postępowania wywołanego jej wniesieniem stosuje się odpowiednio przepisy o skardze kasacyjnej (art. 424¹² KPC), ale także podobieństwa obu regulacji. Jako najważniejsze różnice obu postępowań, poza wymienionymi już wyżej, wskazać należy:

• inny termin do wniesienia skargi, który wynosi dwa lata od uprawomocnienia się orzeczenia,
• skarga wnoszona jest do sądu, który wydał objęte nią orzeczenie, czyli nie zawsze za pośrednictwem sądu II instancji, jak to ma miejsce w przypadku skargi kasacyjnej,
• inny skutek uwzględnienia każdej ze skarg, uwzględnienie skargi nie powoduje bowiem zmiany bądź uchylenia zaskarżonego orzeczenia.

W obu postępowaniach obowiązuje natomiast przymus adwokacko-radcowski, ten sam sposób obliczania opłaty sądowej, a także możliwość wniesienia skargi przez Prokuratora Generalnego i Rzecznika Praw Obywatelskich czy też złożenia odpowiedzi na skargę przez drugą stronę.

Elementy konstrukcyjne skargi

Wymogi formalne skargi określone zostały w przepisach art. 424⁵ KPC oraz w art. 126 KPC, który normuje podstawowe wymagania każdego pisma procesowego, a także art. 126¹ KPC odnoszącego się do wartości przedmiotu sporu. Skarga powinna zatem zawierać:

1) elementy podstawowe pisma procesowego,

2) oznaczenie orzeczenia, od którego jest wniesiona, ze wskazaniem, czy jest ono zaskarżone w całości, czy w części,

3) przytoczenie jej podstaw oraz ich uzasadnienie,

4) wskazanie przepisu prawa, z którym zaskarżone orzeczenie jest niezgodne,

5) uprawdopodobnienie wyrządzenia szkody spowodowanej przez wydanie orzeczenia, którego skarga dotyczy,

6) wykazanie, że wzruszenie zaskarżonego orzeczenia w drodze innych środków prawnych nie było i nie jest możliwe, a ponadto – gdy skargę wniesiono, stosując art. 424¹ § 2 KPC – że występuje wyjątkowy wypadek uzasadniający wniesienie skargi,

7) wniosek o stwierdzenie niezgodności orzeczenia z prawem,

8) do skargi należy dołączyć niezbędne załączniki.

W dalszej części artykułu omówione zostaną poszczególne elementy skargi wraz z przykładami przedstawiającymi sposób ich zredagowania.

Elementy podstawowe (pkt 1)

Pierwsza grupa wymogów formalnych nie powinna stwarzać większych problemów, należą do niej bowiem elementy wspólne wszystkim pismom procesowym. Zwrócić jednak należy uwagę na następujące okoliczności:

• oznaczenie sądu – skarga wnoszona jest do SN, jednak za pośrednictwem sądu, który wydał zaskarżone orzeczenie,
• skarga jest pismem wszczynającym postępowanie, stąd też należy pamiętać o oznaczeniu miejsca zamieszkania lub siedziby stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników,
• wartość przedmiotu sporu stanowi wartość poniesionej szkody.

Komparycja skargi mogłaby zatem przybrać następującą postać: [...]