Przepisy KC i PrAut1 nie zawierają normatywnej definicji wizerunku. Obowiązek konstrukcji tego terminu ciąży więc na doktrynie wspomaganej przez orzecznictwo. Według definicji słownikowej wyraz „wizerunek” wywodzi się od niemieckiego Viserung i oznacza czyjąś podobiznę, wyobrażenie czegoś, portret, obraz. Natomiast w przenośni jest to „sposób, w jaki dana osoba jest widziana, przedstawiana”2. Już te wstępne sformułowania zapowiadają trudność przy próbie przyjęcia jednolitego znaczenia pojęcia „wizerunek”. Potwierdza to doktryna przedstawiająca różnorodne, ale zawierające wiele elementów wspólnych ujęcia tego terminu. Współcześnie w coraz większym zakresie zauważalna jest tendencja obejmowania tym pojęciem nowych elementów w celu zapewnienia im lepszej ochrony prawnej3.
Pojęcie wizerunku
S. Ritterman twierdzi, że: „wizerunek danej osoby obejmuje głowę, jak i całą postać indywidualizującą tę osobę jako jednostkę fizyczną”4. K. Stefaniuk podkreśla z kolei, że wizerunek jest wartością niematerialną, więc jego ścisłe zdefiniowanie nie jest możliwe. Podejmuje jednak próbę wyróżnienia pewnych cech charakterystycznych. Twierdzi, podobnie jak S. Ritterman, że: „są to takie cechy twarzy i całej postaci, które pozwalają zidentyfikować jakąś osobę jako określoną jednostkę fizyczną. Z charakterystycznym, sobie tylko właściwym wyglądem, obrazem fizycznym, osoba ta łączy uczucia składające się na jej życie psychiczne, do którego ochrony przez ochronę wizerunku ustawodawca zmierza”. Słowo „portret” używane zamiennie z „wizerunkiem” przez PrAut z 1926 r. i z 1952 r. autor definiuje natomiast jako materialne ucieleśnienie wizerunku, jego podobiznę5.
Podobnie pojęcie wizerunku rozumie E. Wojnicka, która stwierdza, że są to: „dostrzegalne, fizyczne cechy człowieka, tworzące jego wygląd i pozwalające na identyfikację osoby wśród innych ludzi”. Słowo „portret” autorka definiuje natomiast jako nośnik materialny, w którym utrwalony zostaje wizerunek6.
Zdaniem S. Grzybowskiego niewłaściwe jest określenie omawianego dobra osobistego słowem „wizerunek”. Uważa on, że odpowiednie jest sformułowanie „obraz fizyczny”. Definiuje je przez stwierdzenie, że: „nie chodzi tu tylko o rysy twarzy, lecz o wszelkie takie cechy fizyczne, które indywidualizują pewną osobę, pozwalają ją rozpoznać, np. charakterystyczna budowa ciała”7.
| Wśród współczesnych definicji tego pojęcia zwracają uwagę te J. Barty i R. Makarewicza, według których pojęcie „wizerunek” użyte w art. 81 PrAut to: „wytwór niematerialny, który za pomocą środków plastycznych przedstawia rozpoznawalną podobiznę danej osoby. Obok klasycznych portretów malarskich są to także fotografie i karykatury”8. |
K. Święcka i J. Świecki stwierdzają natomiast, że: „wizerunek jest to dobro osobiste, na które składają się cechy pozwalające odróżnić czy scharakteryzować daną osobę”. Dodają także, że ustalenie czyjegoś wizerunku następuje na materialnym nośniku, jakim jest portret (zdjęcie, film, obraz, rzeźba czy karykatura)9. Jeszcze zwięźlej wizerunek definiuje A. Doliwa, który stwierdza, że jest to po prostu utrwalony obraz człowieka10.
Z kolei T. Grzeszak, która problematyką wizerunku zajmuje się szeroko, uważa, że jest to „skonkretyzowane ustalenie obrazu fizycznego człowieka, zdatne do zwielokrotnienia i do rozpowszechnienia”. Zdaniem autorki to wizerunek jest przedmiotem obrotu, a jego synonimem jest podobizna. Odróżnia ona od wizerunku obraz fizyczny człowieka (wygląd), będący atrybutem tożsamości, stanowiący jego dobro osobiste, portret (utwór o tematyce portretowej), będący przedmiotem obrotu autorskiego i praw autorskich osobistych, oraz materialny egzemplarz, w którym wizerunek (a często i portret), będący przedmiotem prawa własności, jest utrwalony11.
Opinię tę podziela A. Matlak, który uważa, że rozpowszechnieniu podlega jeden, konkretny, ustalony wizerunek. Obraz fizyczny jest natomiast pojęciem znacznie szerszym, które pozwala na identyfikację człowieka wśród innych osób. Przedmiotem eksploatacji czy też naruszenia – według autora – jest natomiast określony wizerunek „pobrany” w danym momencie życia jakiejś osoby. Wynika z tego, że człowiek ma wiele wizerunków, różnych w zależności od momentu życia12.
J. Sieńczyło-Chlabicz opowiada się z kolei za szerokim ujęciem „wizerunku”. Autorka twierdzi, że jest on najczęściej kojarzony z cechami zewnętrznymi danej osoby, a zwłaszcza z jej twarzą. Nie powinien być jednak zawężany do cech anatomicznych danego człowieka13. Tę opinię podzielają J. Barta i R. Makarewicz, którzy uważają, że „wizerunkiem” są objęte nie tylko „naturalne cechy człowieka”, ale też te, które są dodane, czyli np. makijaż, ubiór, rekwizyty. W tym kontekście istotny są odbiór oraz wartość identyfikacyjna poszczególnych elementów. Autorzy podkreślają, że dana osoba może być odróżniona poprzez charakterystyczny dla niej kolor oczu i poprzez stale używane okulary, fryzurę, makijaż czy laskę, o ile są one dla tej osoby typowe. J. Barta i R. Markiewicz w swych rozważaniach posuwają się jeszcze dalej, przywołując postać Charliego Chaplina. Na jego przykładzie wysuwają wniosek, że na wizerunek składać się może także specyficzny sposób poruszania, zachowania i gestykulacji14. J. Sieńczyło-Chlabicz idzie jeszcze dalej, stwierdzając, że w zakresie pojęcia „wizerunek” mieścić się może także charakterystyczny dla danej osoby zwrot, którego zwykła ona używać. Jako przykład autorka podaje rozstrzyganą w Stanach Zjednoczonych sprawę Carson v. Here’s Johny Portable Toilets15, w której sąd uznał, że charakterystyczny zwrot używany przez Johnny’ego Carsona w prowadzonym przez niego talk-show jest elementem jego chronionej „tożsamości”16.
Z tym poglądem nie zgadza się J. Bełszyński, który uważa, że „wizerunek” jako dobro ma bardzo wyraziste kontury i „jest wizualnym ukazaniem osoby, a więc zespołu charakterystycznych cech fizycznych osoby, pozwalających na uzyskanie wyobrażenia o jej wyglądzie”. Twierdzi, że istotą wizerunku jest wizualne utrwalenie zespołu cech charakterystycznych osoby, co różni się od podania innymi środkami treści pozwalających na identyfikację osoby lub wskazania innych elementów, które następnie zostaną skojarzone z daną osobą17.
| W Polsce przykładem stosowania rozszerzającej interpretacji pojęcia „wizerunek” jest wyrok SA w Krakowie z 7.2.1995 r.18. Powód domagał się zaniechania używania nazwy „Podpiwek Pigwa” i swojego wizerunku jako oznaczenia sprzedawanego produktu. Podniósł, że jest autorem i odtwórcą postaci Genowefy Pigwy z 1976 r. Sprzedawany produkt kojarzył się, według powoda, jednoznacznie z odtwarzaną i wykreowaną przez niego postacią, ponieważ zawierał na etykiecie wzór graficzny z elementem wizerunku – karykatury kobiety w stroju świętokrzyskim z chustą, charakterystycznym dla odtwarzanej Genowefy Pigwy, opatrzony nazwą „Pigwa”. W tej sprawie sąd – uwzględniając powództwo – orzekł, że rozpoznawalność osoby jest możliwa poprzez wykorzystanie jej pseudonimu artystycznego i specyficznych rekwizytów scenicznych, czyli stroju świętokrzyskiego oraz chusty. |
Sądy zakreślają jednak także granice możliwości rozszerzania pojęcia „wizerunku”. I tak, w sprawie z powództwa Kingi Rusin, która domagała się od pozwanych prowadzących Akademię Tańca i Polskiego Towarzystwa Tanecznego zadośćuczynienia i przeproszenia za naruszenie jej dóbr osobistych19, powódka twierdziła między innymi, że doszło do naruszenia jej wizerunku poprzez bezprawne posłużenie się jej nazwiskiem w materiałach reklamujących galę mistrzów tańca. Sąd stwierdził, że zarówno wizerunek, jak i nazwisko są dobrami osobistymi identyfikującymi jednostkę, będąc więc niejako symbolami człowieka. Oba te dobra osobiste mają podobne funkcje i znaczenie. Nie uzasadnia to jednak ich utożsamiania. Sąd stwierdził, że na gruncie PrAut wizerunek stanowi szeroko pojętą podobiznę człowieka, a więc konkretyzację i ustalenie jego obrazu fizycznego, którego nie da się jako takiego naruszyć poprzez bezprawne użycie nazwiska. Naruszonym dobrem osobistym jest w tym wypadku właśnie nazwisko, a jego ochrony powódka może dochodzić na podstawie przepisów 23 i 24 KC.
Należy w tym miejscu wspomnieć o próbie wyróżnienia przez R. Markiewicza „wizerunku piśmienniczego”, czyli takiego przedstawiania rzeczywistej osoby poprzez opisanie jej życiorysu czy podanie nazwiska w dziele literackim, żeby była ona rozpoznawalna i jednoznacznie kojarzona. Ostatecznie autor doszedł do wniosku, że tego rodzaju dobro osobiste w prawie polskim nie istnieje. Nie oznacza to jednak możliwości zupełnej swobody przedstawiania ludzi w dziełach piśmienniczych. Ograniczenia w tym zakresie wynikają z ochrony innych dóbr osobistych20.
* Autorka jest doktorantką na Uniwersytecie w Białymstoku oraz aplikantką adwokacką w OIA w Białymstoku.
1 Ustawa z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, t. jedn.: Dz.U. z 2006 r., Nr 90, poz. 631 ze zm., dalej jako: PrAut.
2 S. Dubisz, Uniwersalny słownik języka polskiego, t. 4, Warszawa 2003, s. 457.
3 J. Sieńczyło-Chlabicz, Rozpowszechnienie wizerunku osób powszechnie znanych, PPH 2003, Nr 9, s. 39.
4 S. Ritterman, Komentarz od ustawy o prawie autorskim, Kraków 1937, s. 120.
5 K. Stefaniuk, Naruszenie prawa do wizerunku przez rozpowszechnienie podobizny, PiP 1970, s. 64.
6 E. Wojnicka, Prawo do wizerunku w ustawodawstwie polskim, ZNUJ PWiOWI 1990, z. 56, s. 107.
7 S. Grzybowski, Ochrona dóbr osobistych według przepisów ogólnych Kodeksu cywilnego, Warszawa 1957, s. 96.
8 J. Barta, R. Markiewicz, Komentarz do ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, Warszawa 1995, s. 629.
9 K. Święcka, J. Święcki, Prawo autorskie i prawa pokrewne – komentarz, Warszawa 2004, s.140.
10 A. Doliwa, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2004, s. 143.
11 T. Grzeszak [w:] System prawa prywatnego, t. 13, Warszawa 2007, s. 539–540.
12 A. Matlak, Cywilnoprawna ochrona wizerunku, KPP 2004, Nr 2, s. 320.
13 J. Sieńczyło-Chlabicz, Przedmiot, podmiot i charakter prawa do wizerunku, PUG 2003, Nr 8, s. 20.
14 J. Barta, R. Markiewicz, Wokół prawa do wizerunku, ZNUJ PWiOWI 2002, z. 80, s. 12–13.
15 698 F. 2d 831 (6th Cir. 1983)
16 J. Sieńczył-Chlabicz, Przedmiot, podmiot…, op. cit., s. 20.
17 J. Bełszyński, glosa do wyroku z 27.2.2003 r., IV CKN 1819/00, OSP 2004, Nr 6, poz. 75, s. 321, 322.
18 I ACr 697/94 za: B. Gawlik, Dobra osobiste. Zbiór orzeczeń Sądu Apelacyjnego w Krakowie, Kraków 1999, s. 136–145.
19 I ACa 382/08, niepubl.
20 R. Markiewicz, Granice dozwolonego przedstawiania osób rzeczywistych w dziele piśmienniczym. Zagadnienia cywilnoprawne. ZNUJ PWiOWI 1987, z. 44, s. 73–74.