Dnia 1.12.2009 r. weszły w życie postanowienia Traktatu z Lizbony zmieniającego Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską z 13.12.2007 r. (Dz.Urz. C 2008, Nr 115, s. 1, ze sprostowaniami, Dz.Urz. C 2009, Nr 290; dalej jako: Traktat z Lizbony lub TL). Traktat z Lizbony jest wielostronną umową, która jedynie zmienia dotychczasowe traktaty założycielskie stanowiące podstawę prawną Wspólnoty Europejskiej i Unii Europejskiej. Zgodnie z art. 1 akapit trzeci zd. 3 Traktatu o Unii Europejskiej (dalej również jako: TUE) Unia Europejska zastąpiła Wspólnotę Europejską i jest jej następcą prawnym, tym samym WE przestała istnieć. Zgodnie z postanowieniami TL Unii Europejskiej została nadana osobowość prawna.
Wyżej wymieniona nazwa Traktatu z Lizbony nie oddaje w pełni zakresu jego regulacji, ponieważ dokonał on również zmiany w przepisach Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Energii Atomowej. Zgodnie z postanowieniami Traktatu z Lizbony EWEA pozostaje odrębną Wspólnotą powiązaną instytucjonalnie, prawnie i finansowo z UE.
Podstawowe zmiany wprowadzone postanowieniami TL dotyczą zmian w systemie instytucjonalnym. Nowy system instytucjonalny Unii, zgodnie z art. 13 ust. 1 TUE, tworzą: Parlament Europejski, Rada Europejska, Rada, Komisja Europejska (Komisja), Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Europejski Bank Centralny, Trybunał Obrachunkowy. Każda instytucja działa w granicach uprawnień przyznanych jej na mocy traktatów oraz zgodnie z procedurami, na warunkach i w celach w nich określonych. Instytucje lojalnie ze sobą współpracują. Ponadto, Parlament Europejski, Rada i Komisja są wspomagane przez Komitet Ekonomiczno-Społeczny i Komitet Regionów, które pełnią funkcje doradcze. Instytucje Unii mają służyć propagowaniu wartości UE, realizacji jej celów, interesom Unii, jej obywateli oraz państw członkowskich, jak również zapewnianiu spójności, skuteczności i ciągłości polityk oraz działań UE. Zmiany wprowadzone postanowieniami TL dotyczą również wzmocnienia roli Parlamentu Europejskiego, który został wyposażony w istotne nowe kompetencje w dziedzinie prawodawstwa unijnego, budżetu i umów międzynarodowych, a rozszerzenie zakresu stosowania zwykłej procedury prawodawczej zapewniło Parlamentowi Europejskiemu pozycję równorzędną z Radą (reprezentującą państwa członkowskie) przy przyjmowaniu zdecydowanej większości unijnych aktów prawnych. Traktat Lizboński wprowadza również inne zmiany w systemie instytucjonalnym, dotyczące m.in. systemu głosowania w Radzie, ustanowienia urzędu stałego przewodniczącego Rady Europejskiej oraz składu PE i Komisji.
Na podstawie przepisów TL wprowadzono nowy urząd: Wysokiego Przedstawiciela Unii ds. Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa i jednocześnie wiceprzewodniczącego Komisji. Ma on zapewnić większe oddziaływanie, spójność i widoczność działań zewnętrznych UE. W realizacji ww. celów Wysokiego Przedstawiciela Unii ds. Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa wspiera Europejska Służba Działań Zewnętrznych.
Poniższa tabela zawiera przedstawienie przede wszystkim regulacji zawartych w postanowieniach Traktatu Unii Europejskiej i Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (dalej jako: TFUE) i, co do zasady, nie obejmuje rozwiązań dotyczących instytucji Unii ujętych w innych aktach prawnych.
|
Nazwa |
Parlament Europejski (PE) |
Rada Europejska (RE) |
Rada |
Komisja Europejska |
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) |
Trybunał Obrachunkowy (TO) |
Europejski Bank Centralny (EBC) |
|
1. |
2. |
3. |
4. |
5. |
6. |
7. |
8. |
| Podstawa prawna działania (przepisy traktatowe) |
art. 13–14 TUE; art. 223–234 TFUE. |
art. 13, 15 TUE; art. 235–236 TFUE. |
art. 13, 16 TUE; art. 237–243 TFUE. |
art. 13, 17 TUE; art. 244–250 TFUE. |
art. 13, 19 TUE; art. 251–281 TFUE. |
art. 13 TUE; art. 285–287 TFUE. |
art. 13 TUE; art. 282–284 TFUE. |
| Skład | W skład Parlamentu Europejskiego wchodzą przedstawiciele obywateli Unii. Ich liczba nie przekracza 750. Reprezentacja obywateli ma charakter degresywnie proporcjonalny, z minimalnym progiem 6 członków na państwo członkowskie. Żadnemu państwu członkowskiemu nie można przyznać więcej niż 96 miejsc. RE przyjmuje jednomyślnie, z inicjatywy PE i po uzyskaniu jego zgody, decyzję określającą skład Parlamentu. Członkowie PE są wybierani na pięcioletnią kadencję w powszechnych wyborach bezpośrednich, w głosowaniu wolnym i tajnym. |
W skład Rady Europejskiej wchodzą szefowie państw lub rządów państw członkowskich, jej przewodniczący oraz przewodniczący Komisji. W jej pracach uczestniczy Wysoki Przedstawiciel Unii ds. Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa. Od 1.12.2009 r. przewodniczącym Rady Europejskiej jest Herman Van Rompuy. |
W skład Rady wchodzi jeden przedstawiciel szczebla ministerialnego z każdego państwa członkowskiego, upoważniony do zaciągania zobowiązań w imieniu rządu państwa członkowskiego, które reprezentuje, oraz do wykonywania prawa głosu. | Członkowie Komisji są wybierani ze względu na swe ogólne kwalifikacje i zaangażowanie w sprawy europejskie spośród osób, których niezależność jest niekwestionowana. W skład Komisji mianowanej między datą wejścia w życie TL a 31.10.2014 r. wchodzi jeden obywatel każdego państwa członkowskiego, przy czym skład ten obejmuje przewodniczącego i Wysokiego Przedstawiciela Unii, który jest jednym z wiceprzewodniczących Komisji. Zgodnie z art. 17 ust. 5 TUE od 1.11.2014 r. Komisja miała składać się z takiej liczby członków, w tym z jej przewodniczącego i Wysokiego Przedstawiciela Unii, która odpowiada 2/3 liczby państw członkowskich, chyba że RE, stanowiąc jednomyślnie, podejmie decyzję o zmianie tej liczby. W wyniku uzgodnień podczas szczytu Rady Europejskiej w Brukseli w dniach 11/12.12.2008 r. liczba komisarzy nie została zmniejszona (jak to w przepisach TL uregulowano) i w skład Komisji wchodzi nadal jeden obywatel z każdego państwa członkowskiego. W przypadku wakatu spowodowanego przez rezygnację, dymisję lub śmierć członka Komisji jest on zastępowany, na okres pozostający do zakończenia kadencji, przez nowego członka o tym samym obywatelstwie, mianowanego przez Radę za wspólnym porozumieniem z przewodniczącym Komisji po konsultacji z PE. TL ustanowił, w art. 18 TUE, nową instytucję wysokiego przedstawiciela Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa. Prowadzi on wspólną politykę zagraniczną i bezpieczeństwa Unii, a także wspólną politykę bezpieczeństwa i obrony. Powinien również przyczyniać się do opracowania tych polityk. Wysoki przedstawiciel przewodniczy Radzie do Spraw Zagranicznych i jest jednym z wiceprzewodniczących Komisji. Czuwa nad spójnością działań zewnętrznych Unii. Odpowiada w ramach Komisji za jej obowiązki w dziedzinie stosunków zewnętrznych i koordynację innych aspektów działań zewnętrznych Unii. Wysokim przedstawicielem Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa (tzw. szefową unijnej dyplomacji) została dotychczasowa unijna komisarz ds. handlu Catherine Ashton z Wielkiej Brytanii. Objęła ona urząd od 1.12.2009 r. |
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej obejmuje Trybunał Sprawiedliwości, Sąd i sądy wyspecjalizowane (Obecnie jest to tylko: Sąd do spraw Służby Publicznej Unii Europejskiej). W skład TS wchodzi jeden sędzia z każdego państwa członkowskiego. Trybunał jest wspomagany przez rzeczników generalnych. W skład Sądu wchodzi co najmniej jeden sędzia z każdego państwa członkowskiego. Sędziowie i rzecznicy generalni TS oraz sędziowie Sądu są wybierani spośród osób o niekwestionowanej niezależności. Są oni mianowani za wspólnym porozumieniem przez rządy państw członkowskich na 6 lat. Ustępujący sędziowie i rzecznicy generalni mogą być ponownie mianowani. Sędziami z Polski są: Marek Safjan (Trybunał Sprawiedliwości), Irena Wiszniewska-Bialecka (Sąd) oraz Irena Boruta (Sąd do spraw Służby Publicznej Unii Europejskiej). |
W skład Trybunału Obrachunkowego wchodzi jeden obywatel z każdego państwa członkowskiego. Są oni wybierani spośród osób wchodzących obecnie lub wcześniej w skład zewnętrznych organów kontrolnych lub posiadających odpowiednie kwalifikacje do pełnienia tej funkcji. Członkowie Trybunału są mianowani przez Radę działającą jednomyślnie po konsultacji z PE na 6 lat. Członkiem Trybunału z Polski jest Jacek Uczkiwicz. |
Europejski Bank Centralny i krajowe banki centralne stanowią Europejski System Banków Centralnych. EBC i krajowe banki centralne państw członkowskich, których walutą jest euro, tworzące Eurosystem, prowadzą politykę pieniężną Unii. ESBC jest kierowany przez organy decyzyjne EBC. Organami EBC są: Rada Prezesów, Zarząd oraz Rada Ogólna. |
| Status prawny członków organów |
Posłowie do PE (europarlamentarzyści, eurodeputowani, parlamentarzyści, deputowani) posiadają mandat wolny (tj. nie są związani jakimikolwiek instrukcjami i odpowiadają wyłącznie politycznie przed wyborcami). Ważność mandatu odpowiada pięcioletniej kadencji PE i może on być przedłużony. Immunitet eurodeputowanego przysługuje w związku z wykonywaniem przez niego mandatu i w jego granicach. |
Szefowie państw i rządów reprezentują przede wszystkim poszczególne państwa członkowskie. | Członkowie Rady są przede wszystkim przedstawicielami własnych rządów i przed nimi są odpowiedzialni oraz przed parlamentami narodowymi. |
Komisarze mają status urzędników międzynarodowych, tzn. że podczas wykonywania obowiązków członkowie Komisji nie zwracają się o instrukcje do żadnego rządu, instytucji, organu lub jednostki organizacyjnej, ani ich od nich nie przyjmują. Powstrzymują się oni od podejmowania wszelkich działań niezgodnych z charakterem ich funkcji lub wykonywaniem ich zadań. Komisja ponosi kolegialnie odpowiedzialność przed PE, który może uchwalić wotum nieufności w stosunku do Komisji. W przypadku uchwalenia wotum nieufności członkowie Komisji kolegialnie rezygnują ze swych funkcji, a Wysoki Przedstawiciel Unii rezygnuje z funkcji pełnionych w ramach Komisji. |
Sędziowie są niezawiśli i przy objęciu stanowiska składają ślubowanie wypełniania swoich obowiązków w sposób bezstronny, rzetelny i gwarantujący tajemnicę obrad sądu, co obowiązuje ich również po upływie kadencji. [...] |
Członkowie TO wykonują swoje obowiązki w sposób niezależny i w ogólnym interesie Unii. |
[...]