Ustawodawca poświęcił utworowi inspirowanemu zaledwie jedno zdanie w treści ustawy o prawach autorskich i pokrewnych. Ta krótka wzmianka w art. 2 wspomnianej ustawy stworzyła niezwykle ciekawą instytucję budzącą liczne kontrowersje wśród teoretyków prawa, a tym samym dającą spore możliwości działania praktykom. Niniejszy artykuł przybliża naturę oraz opisuje poszczególne cechy charakterystyczne utworu inspirowanego.
Wstęp
Żaden utwór artystyczny nie powstaje w całkowitej kulturowej próżni. Nawet najbardziej oryginalne dzieło będzie bowiem korespondowało z dotychczasowym dorobkiem kultury, także jeśli jego celem ma być jak najdalsze zanegowanie tego dorobku. Naturalne jest zatem, że do kolejnych utworów przenikają wątki i problemy poruszane po wielokroć w uprzednio powstałych dziełach. Z powyższego założenia wyszedł zapewne ustawodawca, tworząc art. 2 ustawy z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych1, traktujący o opracowaniach oraz utworach inspirowanych. Regulacje dotyczące ostatniego z wymienionych rodzajów utworów będą przedmiotem niniejszego artykułu.
Definicja oraz podstawowe cechy utworu inspirowanego
| Przepisy PrAut nie definiują wprost utworu inspirowanego2. Artykuł 2 ust. 4 PrAut stwierdza jedynie, że „za opracowanie nie uważa się utworu, który powstał w wyniku inspiracji cudzym utworem”. Odwołując się do generalnej definicji utworu z art. 1 PrAut, można jednak powiedzieć, że dziełem inspirowanym jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia, posiadający tę dodatkową cechę, że asumpt twórczy do jego powstania dał cudzy utwór. |
Oznacza to, że utwór inspirowany, podobnie jak każde inne dzieło, powstaje z chwilą ustalenia, a zatem z momentem przybrania jakiejkolwiek postaci, choćby nietrwałej, jednak na tyle stałej, żeby treść i cechy utworu wywierały efekt artystyczny3. W opisanej powyżej chwili, niezależnie od spełnienia przez autora jakichkolwiek formalności, powstają również prawa autorskie do dzieła inspirowanego, które co do zasady, w sposób pierwotny, nabywa twórca. W braku wyraźnego ustawowego wyłączenia należy jednocześnie uznać, że wspomniane powyżej prawa mogą przysługiwać wspólnie więcej niż jednemu podmiotowi, w szczególności zaś współtwórcom.
Ustawodawca wyraźnie zaznaczył, że źródłem impulsu do stworzenia dzieła inspirowanego jest cudzy utwór, co oznacza, że owo źródło samo w sobie musi spełniać warunki z art. 1 PrAut. Nie będzie nim zatem np. pomysł – nawet bardzo twórczy i oryginalny. W rozumieniu PrAut źródłem inspiracji nie będzie również obecność lub zachowanie innej osoby, choćby wykonywane przez nią czynności wymagały wysokiego stopnia wiedzy fachowej, zręczności i inicjatywy osobistej4. W związku z brakiem wyraźnego wyłączenia ustawowego za inspirację w rozumieniu PrAut może natomiast posłużyć utwór, który sam powstał w wyniku inspiracji utworem trzecim albo stanowi jego opracowanie5.
Utwór inspirujący powinien pochodzić od innego autora niż utwór tworzony pod jego wpływem i, co oczywiste, musi zostać utrwalony przed powstaniem dzieła inspirowanego. Należy zatem odrzucić możliwość [...]